صداها و ساخت آوایی زبان فارسی
صداها و ساخت آوایی زبان فارسی
1-زنجیره ی صوتی گفتار و صداهای زبان :
یکی از ویژگی های زبان ها صورت گفتاری آن هاست . روشن است که ماده ی اصلی گفتار صداهاست ، یعنی گفتار از زنجیره یا رشته ای از صداها تشکیل می گردد و از همین رو تا فاصله ای مناسب شنیده می شود . به علاوه گفتار می تواند بر روی نوار ضبط گردد و در صورت نیاز ، دوباره شنیده شود . با این حال مرز صداهای سازنده ی گفتار را نمی توان به راحتی تشخیص داد . زیرا صداها متّصل به یکدیگرند . صداهای زبان را بر حسب ویژگی های تولیدی یا فراگویی اصلی آن ها می توان مشخّص کرد .
2- اندام های گویایی :
- به طور کلّی به اندام هایی که در تولید صداهای زبان به گونه ای دخالت دارند اندام های گویایی گویند .
- آشنایی با اندام های گویایی برای بررسی صداهای زبان لازم است.
- از مشاهده درونی و نیز بیرونی جریان تولّد زبان ، به سادگی می توان اندام ها را مشخص کرد.
- به شکاف میان دو تار آوا « چاکنای» گفته می شود .
- صامت ها دو نوع اند : با واک و بی واک .
- مصوّت های زبان فارسی شش تاست .
3- تمایز « حرف » و « صدا » :
صداها با پیوندی مناسب و با نظام « گفتار » را پدید می آورند و از راه حرکت مناسب اندام های گویایی تلفّظ می شود . با این حال برای ارتباط زبانی و انتقال مفاهیم از خط یا نوشتار نیز استفاده می شود . در اصل فرض بر اینست که در هر زبان هر صدا به وسیله ی یک حرف خاص نشان داده شود . امّا فرض یاد شده در مورد الفبای عادی هیچ زبانی تحقّق نیافته است .
4- بررسی صداهای زبان فارسی :
صداهای زبان را با توجّه به معنی و حرکت های عمده و خاصّ اندام های گویایی به هنگام تولید صدای مؤثّر « مشخصه آوایی » گفته می شود .
5- مصوت ها :
مصوت ها با راه باز عبور هوای بازدم همراه با افراشته میانی یا افتاده بودن قسمت جلو یا عقب زبان ، شکل لب ها و ایجاد واک تولید شده و دارای ویژگی رسایی هستند . در حالی که صامت ها دامنه یا کناره ی هجا را پدید می آورند .
الف) مصوت های پیشین و پسین
ب) مصوت های افراشته ، میانی و افتاده
6- صامت ها :
صامت ها به وسیله ی حرکت های خاص اندام های گویایی از راه پدید آمدن انسداد و رهش بی درنگ یا ایجاد نوعی گیر یا تنگی بر سر راه عبور هوای باز دم تولید می گردند . در فارسی صامت ها پیش از مصوت ها ظاهر می شود .
الف) دهانی و دماغی
ب ) باواک و بی واک
پ) مشخصه مخرج صامتها : دولبی- دندانی لثه ای- لثه ای- لب و دندانی- کامی و ...
ت) مشخصه شیوه ی تولید صامت ها : انسدادی- سایشی- انسدادی سایشی- نیم صوت .
7- هجا :
از لحاظ تلفّظی در درون بیش تر واژه ها و نیز در مرز میان آن ها به طور طبیعی و عمدی می توان مکث کوتاهی کرد و برش های آوایی زنجیره ای متمایزی پدید می آورد . برش های آوایی عمدی یاد شده در درون واژه ها کوتاه ترین بخش های آوایی زنجیره ای زبان را پدید می آورند که به آن ها « هجا » گفته می شود .
8- واج آرایی :
به چگونگی پیوند و ترتیب ظاهر شدن صامت ها و نیز یک مصوت در هر هجا « واج آرایی » گفته می شود . ( در نظام یا ساخت زبان که نقش معنایی صداها مورد توجّه قرار می گیرد ، به صدا ، « واج » گفته می شود. )
9- تکیه و جای تکیه در واژه های فارسی :
به شدّت کشش یا زیر و بمی فراگویی که بر روی هجا ظاهر می شود و آن را نسبت به هجا های مجاور برجسته یا مشخّص می نماید ، « تکیه » گفته می شود . در برخی زبان ها جای هجای با تکیه در واژه ها مشخّص نیست . از این رو نوعی بیگانگی که این گونه زبان ها را فرا می گیرند ، باید جای هجای با تکیه را نیز در هر واژه یاد بگیرند .