همزه (ء) و قواعد مربوط به رسم الخطّ آن
چنان كه قبلاً نيز اشاره شد اوّلين حرف الفباي فارسي همزه است ، و از جهت قرار گرفتن در كلمه به سه دستهي آغازي، مياني و پاياني تقسيم ميشود.
همزهي آغازي :
همزهي آغازي در زبان فارسي به يكي از صورت هاي زير نوشته ميشود:
آ/ 
، اَ / a ،
اِ (ئـ ) / e ، اُ / o .
آ / (الف ممدود ): اين
حرف در اوّل كلمه و يا در وسط ميآيد ؛ مانند: آدم ، آسمان، مآخذ، لآلي .
همزهي آغازي هميشه باكرسي «الف» نوشته ميشود؛ مانند: آسيا ، احمد ، امكان، اتاق .
همزه در آغاز كلمههاي خارجي معمول در زبان فارسي نيز از همين اصل تبعّيت ميكند،مانند: آلرژي ، اندلس ، استاندارد، اوره ، ايده آل .
بعضي از كلمههاي مأخوذ از زبان هاي خارجي را به صورت «ئـ » مينويسند؛
مانند كلمهي: ئيدروژن، و تركيب هاي آن(ئيدروكربورها) كه از اين قاعده مستثنا است (اگر چه خلاف قاعده ميباشد).
همزهي مياني :
همزه ي مياني در كلمههاي مأخوذ از عربي و ساير زبان هاي بيگانه تابع قواعدي است كه در زير شرح داده خواهد شد . يادآوري اين كه شكل همزه متناسب با حركت قبل و يا حرف همزه است.
1 ـ پس از مصوّت كوتاه« ـَ »( a ) به صورت «أ» نوشته ميشود مانند : رأس ،رأفت، مأخذ ، مأمن، مأوا، تأليف، تأثير،تأسيس، يأس و …
2 ـ پس از مصوّت كوتاه«ـَ» ( a )و پيش از مصوّت بلند « ا» ( ) به شكل « آ »
نوشته ميشود . مانند: مآخذ ،مآل، منشآت، مآثر و … .
3 ـ پس ازصامت ساكني كه ما قبل مصوّت بلند «ا» () قرار گيرد نيز به
صورت «آ» نوشته ميشود . مانند: قرآن ،مرآت و… .
4 ـ اگر همزهي وسط كلمه پس از مصوّت كوتاه « ـُ» « o » بيايد به شكل ( ؤ ) نوشته ميشود . مانند : سؤال ، مؤمن ، مؤسّس ، مؤثّر، مؤنّث و … .
5 ـ غير از موارد چهار گانهي فوق ، همه جا به صورت «ئـ » يا «ـئـ » نوشته ميشود .اين شكل از همزه به دليل گستردگي فراوان به دسته هاي مختلف تقسيم ميگردد:
الف ـ هرگاه حرف ما قبل آن داراي مصوّت كوتاه «ـِ » ( e ) باشد . مانند : توطئه ، تبرئه، سيئات ، رئاليست و … .
ب ـ حرف همزه داراي مصوّت كوتاه «ـَ » ( a ) باشد. ( پيش از مصوّت كوتاه «ـَ» ( a ) قرار گيرد ).مانند : هيئت ، جرئت ، قرائت ، ژوئن ، پنگوئن و… .
ج : اگر حرف همزه داراي مصوّت كوتاه « ـِ / e » باشد (پيش از مصوّت كوتاه «ـِ / e ) . مانند: مسائل ،مصائب ،قائل ، جائز،فضائل ، نوئل ، سوئد و… .
تذكّر : فارسي زبانان در بيش تر موارد نوع همزهي بالا را با صداي « ي » (y)تلفّظ ميكنندو به شكل ( يـ ) مينويسند: جايز ، قايل ، نايب، ساير، فضايل ، طايفه ، نايل، دايم، اوايل ، زايدو…..
د ـ هرگاه همزه پيش از مصوّت بلند « او » ( u ) بيايد . مانند : شئون ، مسئول ، رئوس ، مئونت ، سئول ، كاكائو و…..
تذكّر : البّته سه كلمهي اوّل به شكل شوؤن ، مسوؤل و رُوؤس نيز نوشته شده است و هر دو شكل آن صحيح است ولي شكل اوّل ترجيح داده ميشود .
كلمههاي خارجي نيز مشمول قواعد بند الف ، ب ، ج ، د ميشوند.
هـ ـ اگر همزه پيش از مصوّت كوتاه «ـُ » ( o ) قرار بگيرد. اين مورد فقط مربوط به كلمههاي گرفته شده از زبانهاي غير عربي و بيگانه است. مانند: نئون ، لئون، لائوس ، ژئوفيزيك ، مائومائو و ...
در كلمات عربي هم، گاه براي سهولت در تلفّظ، همزه حذف ميشود . مانند: موجر(اجاره دهنده ) كه در اصل (مؤجر) بوده است و نيز ، موذي (اذيّت كننده)، كه در اصل (مؤذي) بوده و همين طور كلمهي تاريخ كه در اصل (تأريخ)بوده و يا كلمهي موفّق( رستگار و پيروز)كه اصلاً (موفّق) بوده است.
و ـ همزه پيش از مصوّت بلند « اي ، ـِـ ي / i » به صورت (ئـ ) نوشته ميشود. مانند: مرئي ، جبرئيل ، اسرائيل ، عزرائيل ، ميكائيل ، لئيم ، رئيس و …
كلمههايخارجي مشابه نيز از اين قاعده تبعيّت ميكنند. مانند: پروتئين، كافئين، كوكائين، بمبئي و …
در كلمات فارسي چون همزه وجود ندارد ، در هنگام نوشتن برروي حرف «ي»يا ي ابتر(ء)ميگذشتهاند؛ بدين جهت با همزه اشتباه ميشده است ؛
مانند : آئين (به جاي آيين )، روئيدن و بوئيدن (به جاي روييدن و بوييدن ) و … كه صورت اوّل نادرست و بايد آن ها رابا «ي» نوشت.
همزهي پاياني:
همزه در آغاز كلمات سه حرفي به صورت اصلي خود و بدون كرسي نوشته ميشود، اين توضيح فقط شامل كلماتي ميگردد كه مأخوذ از عربي باشند . مانند: جزء ، شيء ، ضوء (روشنايي) بطيء.
تذكّر : همزه در كلمهي جز در زبان فارسي زماني ظاهر ميگردد كه همراه با نقشنماي اضافه باشد.
شيوهي املاي همزه پاياني در كلمات بيش از سه حرف در زبان فارسي به شرح زير است.
الف ـ پس از مصوّت كوتاه «ـَ »( a ) به صورت (أ ) يا (ـأ ) نوشته ميشود. مانند: مبدأ، منشأ ، ملجأ ، ملأ،خلأ و … .
ب ـ پس از مصوّت كوتاه « ـُ » ( o ) به صورت(ؤ ) نوشته ميشود . مانند : لؤلؤ، تلألؤ
ج ـ بعد از مصوّت كوتاه «ـِ » ( e ) به صورت (ئ ) نوشته ميشود .
مانند: متلألئ
تذكّر: در زبان فارسي قاعده برآن است كه همزه ي پاياني كلمات مأخوذ از
عربي رايج در زبان فارسي كه ما قبل آنها (الف) باشدحذف گردد مگر در عبارت و
تركيبات عربي (فناءفي الله). مانند : اشياء 
اشيا
،املاء املاو … .
تذكّر : همزه در كلمهي « ابن» ( پسر ، فرزند) در صورتي كه بين دواسم خاص قرار بگيرد حذف ميشود . مانند : حسن بن علي، زيد بن حارث و … .
امّا اگر دراوّل كلام يا آغاز سطر بيايد، يا بين دو اسم فاصله بيفتدـ اعمّ از كلمه يا توضيحي ـ حذف نميگردد. مانند:
ابن عباس ميگويد : … علي ( بخش 1 ) ابن ابي طالب …
شخصيّتي كه هميشه يارو ياور مظلومان و ستمديدگان بود كسي نبود مگر علي ابن ابي طالب (ع ) .
پيشنهاد ميگردد پس از تدريس هر قسمت تمرينهايي به دانش آموز داده شود تا آموختههاي خود را به شكل كاربردي و نوشتاري كامل نمايد.مثلاً در پايان تدريس مبحث همزه از آنها بخواهيد شكل درست همزه / ء / را در كلمات زير بنويسند.
مثال : تـَ / ء / ليف = تأليف
ء/ صرار مـَ / ء / من رَ/ ء / افت
مر / ء / ات سَـ /ء / ول هيـ / ء / ت
مُـ / ء / من سُـ / ء / ال مر /ء / ي